Neolitoko euskaldun zaharrek gizarte berria eraiki zuten laborantzaren inguruan, eta egutegi ilargiar zaharra moldatu zuten eguzkiaren mugimenduan oinarriturik, eguzkia baitzen haientzat bizia eta uzta ekarle. Hori dela eta, solstizioak erabiliz, denbora bi zatitan banatu zuten: uda eta negua. Gerora ekinokzioak ere erabilita, denbora lau zatitan banatu zuten: negua, udaberria, udagoiena eta udazkena. Eta laborantza eta bizimodu soziala lau urtaro edo sasoi horien arabera antolatu zituzten.
Aro haietako euskaldunak animistak ziren, hau da, naturako indarrez eta naturako elementuetan diren izaki magikoez sinesten zuten. Horrela Amalur (ama-lurra) gizakiaren ama babeslea zela zioten, gerora Amari (Mari, Maria, Maia, Amaia…) bilakatu zena. Eta bere baitatik sortu ziren bi alaba zituen: Eguzki (edo Eki) eta Ilargi (edo Ilazki). Lehena biziarekin, berotasunarekin, uztekin… lotzen zuten, eta bigarrena heriotzarekin, iluntasunarekin eta hotzarekin. Eguzki bizi-emaile eta hedatzailea zen, eta eskuin alderantz mugituz egiten duen bide naturalari jarraituz, gure arbasoek denboraren eta biziaren gurpil eskuinbirakaria antolatu zuten.
Gizarte animista hartan erritu sakratuek zabalkunde handia hartzen zuten, eta egun horietan era guztietako jaiak eta erritualak betetzen zituzten urtero errepikatzen den zikloan edo uraren aroan, hau da, urtea deitzen dugun denboraldi luze eta zikliko horretan. Euskaldun zahar haien ustez, urtero eguzki zahar bat hiltzen zen Eguberri bezperan edo neguburuan eta Eguberri egunean, beste eguzki berri bat jaiotzen zen. Hortik datorkio izena; Eguberri = eguzki berri. Egun horretatik aitzina, eguzki berri hori indartzen zen (udaberrian), zeruko gailur gorenera iristen zen (udagoienean), ahultzen eta indargabetzen zen (udazkenean) eta hiltzen zen neguburura iristean (hau da, neguan). Beste eguzki berri bat sortzen zen Eguberri egunean, eta horrela, eguzki jaioberriak beste ziklo berri bati ekiten zion.
Eguzkiaren ibilbidearen inguruko sinesmen horren karira, errituak egin eta antolatu zituzten lau urtaro edo sasoietan. Ikus ditzagun:
1.- Neguko errituak: Olentzero, Eguberri, Urtats…
2.- Udaberriko errituak; Inauteria.
3.- Udako errituak: Eguzki Gaua.
4.- Udazkeneko errituak: Gau Beltza.
Lau sasoi edo urtaroak simetrikoak dira eta baita aurkariak ere. Negua eta uda alde batetik, eta udaberria eta udazkena bestetik; eta hori ongi islatzen da aro horietan egiten diren errituetan.
Neguan eguzkia ama-lurraren leize eta barneetan aterpetzen da, eta eguraldia hotza eta gogorra da. Gizartea ere bere etxe eta baserrietan babesten da, aro goxoagoen zain.
Udaberrian, natura lehen hatsak ematen hasten da, eguzkiak gehiago berotzen du eta neguloan (edo hibernazioan) zegoen hartz totemikoa iratzartzen hasten da. Eguzki horren ohorezko gurtzak antolatzen dira, inaute edo inauteria deitzen duguna.
Udagoienean, udaberrian emeki-emeki indartu den eguzkia zeruko gailur gorenera iritsiko da, udaburu edo udako solstizioan. Horren inguruko errituak antolatuko dira.
Udazkenean, eguzkia biziki zaharra eta ahula izaten da, eta ekaitzak eta denboraleak dira nagusi. Errituak eguzki indarge eta ahul horri begira antolatzen dira. Azkenean, neguburu edo neguko solstizioan, eguzki ahul hori hilen da, zikloari edo urteari bukaera emanez. Hurrengo egunean, Eguberri egunean hain zuzen, eguzki berria sortuko da, ziklo berriari abiapuntua emanez.
Hauxe zen gure arbasoek sinesten zutena, eta lehen aipatu errituak urtero betetzen zituzten. Gaurko Euskal Herrian, erro zaharrak ahantzi ditugun arren, inkontzienteki bada ere, erritu horiek guztiak urtero errepikatzen ditugu, tokian tokiko izen, pertsonaia, dantza, kantu, janzkera eta ohitura bereziekin. Horretan, bederen, euskaldunok aberatsak gara.
