Heldu den apirilaren 13an, errepresio frankistaren biktima izan zen Joxe Mari Lopetegi Olaizola bertsolari irundarra omenduko dute bere jaiotzaren 150. urtemugan. Irungo Santiago kaleko lehendabiziko etxean 1875ean mundura sortua, militante errepublikanoa izan zen, baita bertsolari politikoa ere adituen arabera. Irungo Udalean zinegotzi eta sindiko karguak bete zituen 1911. eta 1921. urteen bitartean, errepublikanoen lerroetan. Eta 1937an beste euskal iheslari askorekin batera Bidasoaz bestaldera jo behar izan zuen. Nafarroa Beherako Amikuzeko eskualdeko Arrueta-Sarrikota herrian amaitu zuen, hango Zamakoitz etxean lehenik, eta Bideberri etxean gero, 1942ko ekainaren 2an hil zen artean.
Errepublikak bazuen bertsolaririk, baita Irungo herriak ere. Eta Irunabar bertsoaren bilguneak kantaldi moduan omenduko du apirilaren 13an, Bidasoako EKT elkartean (Larretxipi kalean) antolatu duten kantu-bazkari batekin. Haatik, ez da lehen aldia Lopetegiren figura lehen planora ekartzen saiatzen direla. Joxean Elosegi Arregi filologo eta euskara irakasle irundarrak sakonki aztertua baitu. Bere bertso-sortak eta era guztietako dokumentazioa bildu, eta 2004 urtean "Joxe Mari Lopetegi, Errepublikanoen bertsolaria" liburua plazaratu zuen. Gaur bitarte Lopetegi oroitzen, ohoratzen, eta haren bertsoak leitzen eta kantatzen jarraitzeko ahaleginetan aritu dira Irunen. Hala, 2014an Joxe Mari Lopetegiren lana gizarteratzeko "Gure Gogoan" diskoa plazaratu zuten haren kantuetan oinarrituta, eta 2016ko urrian omenezko kantaldia ere antolatu zuten Irunen.
2023ko ekainean, aldiz, "Bertsoak eta bertsolariak Irunen XIX. mendean" liburua aurkeztu zuten Joxean Elosegik berak eta Aitor Errazkin Vicente Irunabar eta Txingudiko Bertso Eskolako kide, eta ikerlari irundarrak. XIX. mendeko Irun eta historia bertsolarien bizipenetatik euskararen bidez deskubritzeko aukera ematen duten 1.000 bertso inguru bildu, aztertu eta azaldu zituzten Jose Antonio Loidi bekaren baitan egindako ikerlan honetan. Orotara, 80 bertso-sorta, 30 doinu eta ezezagunak genituen hainbat bertsolari eta pertsonaia azalarazi zituzten. Eta Joxe Mari Lopetegi, nola ez, hor ere agertzen da.
Errepresio frankistaren ahanzturaren gainetik
Aipatu dugun 2016 urteko kantaldi omenaldian, Igauri Lopetegi irundarrak ere parte hartu zuen. Gaur egun bertsolari ere bada, baita Txingudiko Bertso Eskolako kide ere. Eta Joxe Mari Lopetegi bere heren-aitona zenez, haren figura deskubritzea eta ezagutzara ematea, bere familian garrantzitsua dela aitortu digu. «Akordatzen naiz aitonak eta inguruko lagunek hitz egiten zutela», dio Igaurik baina «bere historia ongi jasota egotea guretzako kristona da, hain zuzen ere bere ahanztura ere badelako errepresio frankistaren ondorio, eta etxeko zauri hori osatzen asko laguntzen du».
Urrutitik ukitzen duela aitortu digu, baina familian hunkitzen duen gaia dela. «Aitarentzat bere biziko pena da, bere aitonaren aita zuen, hurbileko figura bat zen, erbestean hil zena eta ez genituelako bere hezurrak inoiz berreskuratu», argitzen du Lopetegik, eta bere arbasoak idatzirik utzitako asko oraindik ere deskubritzeke dagoela uste du, «ba omen ziren olerki-sorta pila bi zakutan bilduak, baina birraitonak ezin izan zuen inoiz haien bila joan».
Joxe Mari Lopetegi Arrueta-Sarrikotan hil zen, Amikuzen, erbesteraturik. Igauri Lopetegik azpimarratzen duenez, «bere bizitza guztian zehar bi aldarri izan zituen Errepublika eta euskara, eta horrek eraman zituen bere posizionamendu politikoetara eta ondoko errepresiora». Txingudiko bertso tailerretan gazteekin landu izan duten figura ere bada, Irunen maila handiko bertsolari bat izan zela aditzera eman, Irungo ondareari eta historiari begiratu bat emateko aukera ematen duelako, baita egia, justizia eta erreparazioaren bidetik, urratsak egin ere. «Askotan erreferenteak kanpoan bilatzen ditugu, eta Irunen bertan badugu maila handiko bertsolari baten aztarna, eta ikasleekin eta inguruko musikariekin lan egiten saiatzen gara gure ondarea eta historia presente egoteko», kontatu digu Igaurik, «ohartu beharra dugu, duela 150 urte Irun ez zela elebakarra, baina herri euskaldun bat zen, eta gaur egun askori arrotza egiten zaie, Irungoa izan eta bertsotan ikustea, baina izango da, eta lehendik ere izandu dela, guretzako mugarri garrantzitsua da omenaldi hau».
Horiek hala, apirilaren 13an Bidasoako EKTn antolatu duten bazkariarekin, eta bazkalondoko kantu omenaldia (18:00) izango da Joxe Mari Lopetegi gogoan hartzeko hurrengo hitzordua. Baina ez azkena. Ekitaldi gehiago antolatuko baitituzte bere jaiotzaren 150. urteurren honetan. Iragarri digutenez, Joxe Mari Lopetegi XX. mende hasieran Irungo Atsegiña elkartea sortu berria zen garaietan, orduko lehen bazkideen artean aurkitzen baitzen, eta bertan ere bazkari omenaldi bat antolatzeko asmoa dute.