Atzo 90 urte lehen aldiz Irungo zerua zulatu zuten hegazkinek, de Havilland Dragon Rapide batek hain zuzen, Irungo erdigunea lehen aldiz bonbardatuz. 2021ean Xabier Irujok argitaratutako Gerra Zibilaren Atlasa Euskadin lanean zehazten denez, kalte txikiak eragin zituen, baina ondorengo hilabetean zehar, hogei bonbardaketa egun jasan zituen hiriak, eta matxinoek airez eta urez mila bonba inguru bota zituztela kalkulatzen da.
Irailaren 4rako, bonbardaketa eta lurreko eraso ugariren ondotik, eta matxinoak Irun inbaditzekotan zirela, hamarkadatan Irungo sutea edo erretzea bezala ezagutzen dena gertatu zen. 90 urtez garaileen kontakizuna nagusitu da, tropa errepublikanoei leporatuz hiriaren suntsiketa irailaren 4 eta 5ean probokaturiko suteengatik. Bonbardaketak ordea abuztuaren 9an hasi ziren. Inposatutako kontakizun horrek ezkutatu egin du Irungo suntsiketaren benetako erantzukizuna; dozenaka suzko bonba erori ziren azken egunetan Irun gainera, eta lurrezko inbasioa hastean, granadak erabili zituzten ere matxinoek.
Urteurrena probestuz, egia historikoaren inguruan hausnarketa sustatu nahi du Antxeta Irratiak. Hala, Aranzadi zientzia elkarteak, Antxeta Irratiaren enkarguz eta Irungo Udalaren laguntzaz, airetik eta itsasotik egindako bonbardaketak zehazten dituen txosten zabala egin du. Irailaren 2an aurkeztuko dugu Irungo Udalan bertan.
Lan honekin batera, Gipuzkoan Antxeta Irratia hedabide komunitario euskaldunaren editorea den PausuMedia entitateak, historikoa den gertakari hau hedatzen segitu nahi du, eta bide batez duela hamar urtetik hona memoria historikoaren arloan egiten ari diren lanari jarraipena eman.
Iaz, Irun eta Hondarribiko herritarrek, garaian Hendaiara egiten duten exodo masiboari buruzko erakusketa bat antolatu genuen Avenida Zubian, geroztik oroimen-leku izendatua izan denean. Bertatik igarotako hainbat erbesteraturen lekukotasunez bidez, egia sozial horrek iruditeria kolektiboan oso errotuta jarraitzen duela egiaztatu genuen. Hori dela eta, ikerketa hau abian jartzea erabaki genuen.
Ideia totalitarioak bueltan datozen garai aztoratu hauetan, ez errepikatzeko bermerik onena gertatutakoaren memoria eta egia zabaltzea da, eta hori bera belaunaldi berriei helaraztea.