1976ko irailaren 8an, Hondarribiko Alardearen egunean, Eduardo Moreno Bergaretxe Pertur ETApm-ko kidearen desagerpena salatzeko herrian egindako mobilizazioan hil zuten 24 urteko irundar gaztea. Enrique Pascual guardia zibilak tiroz hil zuen. Epaitu eta zigortu zuten hilketagatik, baina ez zen kartzela zapaltzera iritsi. Izan ere, Burgosko Kapitaintza Orokorraren dekretu baten bidez auzia artxibatzea erabaki zuten, eta 1977an aske utzi zuten.
Orain, 50 urte geroago, Espainiako Gobernuak aitortu du arrazoi politikoengatik hil zutela Josu. Aitortza modu ofizialean egin dute, eta joan den uztaila hasieran Lurralde Politikako eta Memoria Demokratikoko ministro Ángel Víctor Torres Pérezek eman zien eskura dokumentua Josu Zabala Erasunen familiari.
Egiari Zor fundazioko Pilar Garaialdek azpimarratu du, estatuaren biktimaren aitortza lorpen «ukaezina» dela. «Isiltasun instituzionala hausten duelako, ate bat irekitzea dakarrelako, Zabala Erasun familiak mende erdiz amore emateari uko egiten ez dionaren indarraz kolpatzen jarraitu duen atea», esan du Garaialdek. Hala ere, familia egia judizialaren bila ari da oraindik. Estatuko indarkeriaren biktimek pairatzen duten diskriminazioa jasan baitute mende erdiz.
San Pedro kalean herritarrek egin duten lore eskaintza
Gaur, aldiz, Hondarribian, Josu akatu zuten txokoan egin dio Hondarribiko herriak omenaldia hilketaren 50. urteurrenean. Hondarribiko eta Irungo Udalek eta Egiari Zor Fundazioak antolatutako ekitaldian erakutsi dute, mende erdi eta gero, haren memoriak bizirik jarraitzen duela. 1976 urteko Alarde egun hura, trantsizio garaiko une latz baten erdian gertatu zen. Eta Igor Enparan Hondarribiko alkateak gogoratzen duenez ez zen gertaera isolatua izan. «Kontatu izan digute trantsizioa baketsua eta eredugarria izan zela, baina Hondarribian eta Euskal Herriko txokotan ere errepresioa egon zen, eta giza eskubideen urraketak ere», argitu du alkateak.
Guardia Zibilaren indarkeriaren aurrean, Josu Zabala Erasun hil eta Hondarribiko herriak segituan hartu zuen lekukoa, eta eskualdean ez ezik, Euskal Herri osoan azkar hedatu ziren mobilizazioak. Herriak kaleak hartu zituen, eta poliziaren erantzuna errepresioa izan zen, jazarpena. Josuren hilketa ikur bilakatu zen trantsizioan, eta Hondarribian irailaren 8 hartan gertaturikoa herritarren memorian iltzatua geratu bazen, horren irudiko izan da gaurko omenaldia. Josu ezagutu edota egun haietako lekukorik ez baita falta izan 50 urte ondoren antolatutako omenaldian.
Belaunaldi berriek, aldiz, Josu Zabala hil zutela 40 urte bete zirenean Bad Sound System taldeak plazaratu zuen "Zabala 76" abestiaren bidez jakin izan dute gertatutakoa. Eta gaur zuzenean abestu dute ekitaldian.
Mende erdi isiltasun instituzionalarekin borrokan
Bitartean, Josu Zabalaren senideek ez dute inoiz etsi. Hondarribiko herriak urtero, irailaren 8an lore eskaintza egin ohi du Zabala hil zuten txokoan, eta gogoan mantentzeaz gain, egia, justizia eta erreparazioaren borrokan jarraitu dute Arantxa eta Belen Zabalak, Josuren ilobak. Azeri elkartearen aurrean ezarritako oholtza gainera igo dira biak «urteotan guztietan herriak emandako babesa» eskertuz. Eta gogoratu dute, «oraindik bide luzea dagoela egiteko».
Josu Zabalaren ilobak ekitaldian.
Izan ere, Egiari Zor Fundazioaren laguntzarekin aitortza ofiziala lortu dute. Baina oraindik ere auziaren artxibo ofizialak eskuratzeko eskaerari uko egin diete, eta beraz, «kasuari buruz dagoen dokumentazio ofizial guztia senideen eskura jartzeko» exijitzen dute. «Egia judiziala» ofizialki eskuratzeko, aldiz, trabak salatu ditu Giza Eskubideen Behatokiak. Izan ere, auziaren inguruko informazioa eskuratzeko asmoz, Ferrolgo Artxibo Militarrera jo zuten, baina erakunde hark «zentsuratutako» dokumentazioa helarazi diela salatu dute.
Era berean, agintariei «biktimen sufrimendua aitortu eta memoriaren puzzlea osatzen» laguntzeko eskatu die Egiari Zor fundazioak. Alde horretatik, Pilar Garaialdek gogoratu du, Irungo Udalak Zabalarekin zeharka lotuta dagoen beste erabaki bat hartu zuela joan den maiatzaren 29ko udal osoko bilkuran. Meliton Manzanas Brigada Politiko Sozialeko buruari domina oro kentzeko eskaera bere egin baitzuen udalbatzak Egiari Zor-ek aurkeztuta mozio bat onartuta. Hain zuzen, Manzanasek Zabalaren aita torturatu zuen.
Giza Eskubideen Behatokiak ontzat jo du erabaki hura, baina urrats gehiago espero ditu, eta «mozio hori ez dadila lekukotasun hutsean geratu». Izan ere, Espainiako Kongresuko eta Senatuko talde politikoek bere egin dezatela eskatu du, Espainiako Gobernuak dominak kentzea lortu arte. Horretarako, behatokiak gogoratu duenez, Memoria Demokratikorako legea aplikatu besterik ez da egin behar.
Memoria zaintzeko beharra
Alde horretatik, Irunen udal agintarien babesarekin sortu nahi duten memoria leku berria nabarmendu du Garaialdek, eta Hondarribian bertan Zabala hil zuten txokoan 1976an suntsitu zuten 14 metro koadroko muralaren erreplika txikiago bat ezarri berri du horman Hondarribiko Udalak, Jorge Oteizak Arantzazuko santutegirako sortutako Pietatearen marrazkiarekin.
Hondarribiko alkatea omenaldian.
Igor Enparan alkateak aditzera eman duenez, udalak konpromisoa hartu baitu Josu Zabalaren memoria bizirik mantentzeko. «Demokrazia ezin da inpunitatearen gainean eraiki, eta ezin da benetako bizikidetza eraiki biktimen sufrimendua aitortu gabe, memoria eta egia beharrezkoa dugu», aldarrikatu du Enparanek, gaurko omenaldiaz harago «memoria etorkizuna eraikitzeko tresna» dela azpimarratuz. Eta beraz, Josuren memoria zaindu eta mantendu beharra dagoela gaineratu du, «belaunaldi berriek, gure seme-alaba eta bilobek jakin dezaten zer gertatu zen».